Risperidone
| Bewijsniveau: L1 | Voorspelde indicaties: 6 |
Inhoudsopgave
- Risperidone
- Risperidon: Van schizofrenie en bipolaire stoornis naar ernstige affectieve stoornis (major affective disorder)
Risperidon: Van schizofrenie en bipolaire stoornis naar ernstige affectieve stoornis (major affective disorder)
Samenvatting in één oogopslag
Risperidon is een atypisch antipsychoticum dat oorspronkelijk wordt gebruikt bij schizofrenie en bipolaire stoornis (manische episoden), en bij autismegerelateerde prikkelbaarheid. Het TxGNN-model voorspelt dat het ook werkzaam kan zijn bij een ernstige affectieve stoornis (met name therapieresistente depressie). Hiervoor zijn 11 geregistreerde klinische studies en 19 publicaties gevonden, waaronder meerdere afgeronde fase 3-studies.
Let op: de hoogst gerangschikte voorspelling van het model (rang 1: een zeldzame erfelijke oogbewegingsstoornis met scoliose) heeft geen enkele ondersteunende studie of publicatie. Dit rapport richt zich daarom op de voorspelling met de sterkste onderbouwing, de ernstige affectieve stoornis. De overige voorspellingen staan in een korte vergelijking verderop.
Snel overzicht
| Item | Inhoud |
|---|---|
| Oorspronkelijke indicatie | Schizofrenie, bipolaire stoornis (manische episoden), autismespectrumstoornis (prikkelbaarheid) |
| Voorspelde nieuwe indicatie | Ernstige affectieve stoornis (major affective disorder), in de praktijk therapieresistente depressie |
| TxGNN-voorspellingsscore | 99,11% |
| Bewijsniveau | L1 |
| Marktstatus in Nederland | Alleen doorgehaald (vervallen) |
| Aantal vergunningen | 1 (doorgehaald) |
| Aanbevolen beslissing | Proceed with Guardrails (doorgaan onder voorwaarden) |
Waarom is deze voorspelling aannemelijk?
Gedetailleerde gegevens over het werkingsmechanisme zijn voor dit rapport niet beschikbaar. Op basis van de bekende farmacologie blokkeert risperidon serotonine-5-HT2A- en dopamine-D2-receptoren. Dit effect is bij schizofrenie en bij manische episoden van de bipolaire stoornis aangetoond, en het kan mechanistisch ook van belang zijn bij stemmingsstoornissen.
De oorspronkelijke indicaties en de voorspelde indicatie hebben veel gemeen. Bipolaire stoornis is zelf een affectieve stoornis, en de antimanische werking van risperidon is daarbij vastgesteld. Bij depressie die onvoldoende reageert op een SSRI of SNRI wordt een atypisch antipsychoticum vaak als aanvulling (augmentatie) op de antidepressiva toegevoegd. De 5-HT2A-antagonist-werking kan de serotonerge effecten van de antidepressiva versterken. De bewijsvoering komt uit fase 3-studies met risperidon als aanvullende therapie bij therapieresistente depressie en uit meta-analyses van augmentatiestrategieën. De effectgrootte is wisselend en de verdraagbaarheid is een aandachtspunt.
Bewijs uit klinische studies
| Studienummer | Fase | Status | Inclusie | Belangrijkste bevindingen |
|---|---|---|---|---|
| NCT00095134 | Fase 3 | Afgerond | 630 | Dubbelblind, placebogecontroleerd: risperidon als aanvulling bij depressie met onvoldoende respons op antidepressiva. Direct bewijs. |
| NCT00044681 | Fase 3 | Afgerond | 258 | Risperidon als aanvulling op een SSRI bij therapieresistente unipolaire depressie, met werkzaamheids- en onderhoudseindpunten. |
| NCT00277654 | Fase 3 | Afgerond | 111 | Placebogecontroleerde monotherapie met risperidon bij ambulante bipolaire stoornis met angst- of paniekstoornis. Relevant voor affectieve stoornissen, maar overlapt met de bestaande indicatie. |
| NCT00174577 | Fase 3 | Onbekend | 84 | Veiligheid en werkzaamheid van risperidon-augmentatie bij patiënten die niet of slechts gedeeltelijk reageerden op een antidepressivum. Relevantiebeoordeling nog niet afgerond. |
| NCT00167479 | Fase 4 | Afgerond | 60 | Gerandomiseerde, placebogecontroleerde risperidonmonotherapie bij bipolaire stoornis met comorbide angst. Ondersteunend, maar klein. |
| NCT01282632 | Fase 1/2 | Afgerond | 42 | Dubbelblinde pilot: risperidon versus olanzapine als aanvulling op een SSRI bij therapieresistente depressie. Alleen voorlopige trends. |
| NCT00203723 | Fase 4 | Voortijdig beëindigd | 45 | Risperidon plus ECT versus ECT alleen bij therapieresistente depressie. Relevante populatie, maar vroegtijdige beëindiging beperkt de interpretatie. |
| NCT00179062 | Niet van toepassing | Afgerond | 300 | Open-label vergelijking van risperidon en olanzapine op gewichtstoename en lichamelijke gezondheid. Informatief voor veiligheid, niet voor werkzaamheid. |
Bewijs uit de literatuur
| PMID | Jaar | Type | Tijdschrift | Belangrijkste bevindingen |
|---|---|---|---|---|
| 17975181 | 2007 | RCT | Annals of Internal Medicine | Gerandomiseerde studie naar risperidon als aanvulling bij therapieresistente depressie. |
| 34986373 | 2022 | Systematische review/netwerk-meta-analyse | Journal of Affective Disorders | Vergelijking van werkzaamheid en uitval van augmentatiemiddelen bij therapieresistente depressie. |
| 35861202 | 2023 | Systematische review/meta-analyse | Journal of Psychopharmacology | Beoordeling van aanvullende en combinatiebehandelingen bij therapieresistente depressie in een vroeg stadium. |
| 34238049 | 2021 | Systematische review/meta-analyse | Journal of Psychopharmacology | Vergelijking van antidepressiva plus tweedegeneratie-antipsychotica met esketamine en lithium. |
| 24919175 | 2014 | Meta-analyse | Braz J Med Biol Res | Werkzaamheid en verdraagbaarheid van antidepressiva-augmentatie met atypische antipsychotica (17 studies, 3807 deelnemers). |
| 21154393 | 2010 | Cochrane-review | Cochrane Database Syst Rev | Tweedegeneratie-antipsychotica bij ernstige depressieve stoornis en dysthymie. |
| 21189367 | 2011 | Review | Annals of Pharmacotherapy | Overzicht van werkzaamheid en veiligheid van risperidon-augmentatie bij depressie. |
| 21088586 | 2011 | Systematische review | Current Opinion in Psychiatry | Werkzaamheid en veiligheid van tweedegeneratie-antipsychotica bij niet-psychotische depressie. |
| 19922740 | 2009 | Review | Journal of Clinical Psychiatry | Strategieën bij gedeeltelijke of uitblijvende respons: wisselen, augmenteren en combineren. |
| 7545159 | 1995 | Vroege klinische rapportage | Journal of Clinical Psychiatry | Vroege ervaringen met risperidon bij affectieve stoornissen en obsessief-compulsieve stoornis. |
Informatie over de Nederlandse markt
| RVG-nummer | Productnaam | Toedieningsvorm | Geregistreerde indicatie |
|---|---|---|---|
| RVG 118237//19127 | Risperdal 1 mg/ml, drank | Drank (orale oplossing) | Niet vermeld in de verzamelde gegevens |
Deze vergunning is doorgehaald. In de voor dit rapport verzamelde gegevens is geen geldige vergunning voor een eenvoudig product met risperidon gevonden. De actuele registratiestatus in het CBG-MEB-register moet daarom worden gecontroleerd voordat een gebruiksroute wordt overwogen.
Veiligheidsoverwegingen
- Contra-indicaties en risicosignalen uit de kennisgraaf: deze komen uit de kennisgraaf van het model (TxGNN/PrimeKG), niet uit de officiële productinformatie. Ze zijn dus indicatief en moeten worden getoetst aan de SmPC. De volgende aandoeningen worden genoemd:
- Cardiovasculair: orthostatische hypotensie, hypotensieve aandoeningen, hartgeleidingsstoornissen, plotselinge hartstilstand, hartziekten, hartinfarct, beroerte en cerebrovasculaire aandoeningen.
- Metabool: diabetes mellitus, hyperglykemie, diabetische ketoacidose, hyperlipidemie en obesitas.
- Hematologisch: neutropenie, agranulocytose en hemoglobinopathie.
- Overig: leverziekte en leverfalen, epilepsie, galblaasaandoeningen, multipele systeematrofie, posturaal orthostatisch tachycardiesyndroom en mammacarcinoom bij vrouwen.
- Geneesmiddelinteracties: in totaal zijn 398 interacties gevonden. Twee zijn van de ernstigste categorie (Major): bupropion en morfine. Daarnaast zijn er veel interacties van matig niveau, onder meer met metformine, alogliptine, canagliflozine, albiglutide, acarbose (mogelijk effect op de bloedsuikerregulatie), epinefrine, hydrocortison, amfotericine B, famotidine en anticholinerge middelen (atropine, hyoscyamine, glycopyrronium).
- Uit de literatuur: bij gebruik als aanvulling bij depressie vragen slaperigheid, gewichtstoename, metabole effecten en extrapiramidale bijwerkingen extra aandacht.
Raadpleeg voor volledige veiligheidsinformatie de SmPC (Samenvatting van de Productkenmerken) en de bijsluiter.
Vergelijking met de overige voorspellingen
| Rang | Voorspelde indicatie | Score | Bewijsniveau | Beslissing |
|---|---|---|---|---|
| 1 | Familiaire horizontale blikparese met progressieve scoliose | 99,76% | L5 | Hold |
| 2 | Asperger-syndroom (gevoeligheid) | 99,74% | L5 | Hold |
| 3 | Amelocerebrohypohidrotisch syndroom | 99,69% | L5 | Hold |
| 4 | Phelan-McDermid-syndroom | 99,59% | L4 | Onderzoeksvraag |
| 5 | Trichotillomanie | 99,51% | L4 | Onderzoeksvraag |
| 6 | Ernstige affectieve stoornis | 99,11% | L1 | Proceed with Guardrails |
De drie hoogst gerangschikte voorspellingen zijn waarschijnlijk artefacten van de kennisgraaf: er zijn geen studies, en een plausibele farmacologische link ontbreekt. Het Asperger-syndroom valt bovendien onder de bestaande autisme-indicatie. Bij Phelan-McDermid (alleen een review en een zebravismodel) en trichotillomanie (alleen casuïstiek) is er geen gecontroleerd onderzoek bij mensen.
Conclusie en vervolgstappen
Beslissing: Proceed with Guardrails
Onderbouwing:
- Voor de ernstige affectieve stoornis (therapieresistente depressie) bestaat direct bewijs uit minstens twee afgeronde fase 3-studies (NCT00095134, n=630; NCT00044681, n=258), aangevuld met een gepubliceerde RCT en meerdere meta-analyses. De effectgrootte is echter wisselend en de verdraagbaarheid vormt een duidelijk aandachtspunt.
- Doorgaan is alleen verantwoord onder voorwaarden: beperking tot therapieresistente gevallen, met monitoring van metabole parameters en bewegingsstoornissen.
Om verder te gaan is nodig:
- Controle van de actuele registratiestatus en beschikbare toedieningsvormen bij het CBG-MEB, aangezien de enige gevonden vergunning is doorgehaald.
- Raadpleging van de SmPC voor waarschuwingen en contra-indicaties, omdat die voor dit rapport niet beschikbaar waren.
- Gegevens over het werkingsmechanisme uit DrugBank.
- Nadere beoordeling van de effectgrootte en verdraagbaarheid in de Nederlandse praktijk, met een monitoringplan voor gewicht, glucose, lipiden en extrapiramidale symptomen.
- Afweging ten opzichte van bestaande Nederlandse behandelrichtlijnen voor therapieresistente depressie.
Disclaimer
Deze inhoud is uitsluitend bedoeld voor onderzoeksdoeleinden en vormt geen medisch advies. Klinische validatie is vereist vóór elke klinische toepassing.