Donepezil
| Bewijsniveau: L3 | Voorspelde indicaties: 8 |
Inhoudsopgave
Donepezil: Van de ziekte van Alzheimer naar chronische tic-stoornis
Samenvatting in één zin
Donepezil is een acetylcholinesteraseremmer die oorspronkelijk wordt gebruikt voor de ziekte van Alzheimer. Het TxGNN-model voorspelt dat het mogelijk werkzaam is bij chronische tic-stoornis (de voorspelling met de meeste directe literatuur). Hiervoor zijn 0 geregistreerde klinische studies en 5 publicaties beschikbaar, grotendeels klein of preklinisch van aard.
Kort overzicht
| Item | Inhoud |
|---|---|
| Oorspronkelijke indicatie | Ziekte van Alzheimer (volgens de kennisgrafiek; de geregistreerde indicatietekst van de Nederlandse vergunning is niet beschikbaar) |
| Voorspelde nieuwe indicatie | Chronische tic-stoornis |
| TxGNN-voorspellingsscore | 99,19% |
| Bewijsniveau | L3 |
| Marktstatus in Nederland | Alleen doorgehaald (vergunning ingetrokken) |
| Aantal vergunningen | 1 (geen geldige vergunning) |
| Aanbevolen beslissing | Hold (onderzoeksvraag; zie conclusie) |
Opmerking over de keuze van de indicatie: het model leverde meerdere voorspellingen met vrijwel gelijke scores (99,0–99,2%). Deze rapportage richt zich op de voorspelling met de meeste directe klinische literatuur (chronische tic-stoornis). Hieronder volgt ook een korte vergelijking van de overige voorspellingen.
Waarom is deze voorspelling aannemelijk?
Er zijn momenteel geen gedetailleerde gegevens over het werkingsmechanisme beschikbaar in de data die voor dit rapport is samengesteld. Bekend is dat donepezil de afbraak van acetylcholine remt en zo de cholinerge signaaloverdracht in de hersenen versterkt. Dit is de basis van de werkzaamheid bij de ziekte van Alzheimer.
Bij tic-stoornissen en het syndroom van Gilles de la Tourette wordt een samenspel van cholinerge, dopaminerge en serotonerge systemen in de basale ganglia als aannemelijk beschouwd. Een studie bij kinderen en adolescenten met tics en ADHD vertrekt vanuit de hypothese van striatale cholinerge dysfunctie. In muizen vermindert donepezil de door DOI uitgelokte “head twitch”-respons, een serotonerg model dat wordt gebruikt voor tics. Dit ondersteunt een biologisch plausibele link, maar het blijft een hypothese: het bewijs bij patiënten bestaat uit kleine, laag-gepowerde studies en casuïstiek.
Evidentie uit klinische studies
Er zijn momenteel geen gerelateerde klinische studies geregistreerd.
Evidentie uit de literatuur
| PMID | Jaar | Type | Tijdschrift | Belangrijkste bevindingen |
|---|---|---|---|---|
| 18343255 | 2008 | Klinische studie (18 weken, open-label, dosis-escalerend; opzet niet volledig bevestigd) | Clinical Therapeutics | Donepezil bij kinderen en adolescenten met tics en ADHD; uitgangspunt is striatale cholinerge dysfunctie |
| 10440471 | 1999 | Casusbeschrijving/kleine serie | Journal of Clinical Psychopharmacology | Donepezil bij Tourette en ADHD |
| 16986157 | 2006 | Commentaar/casus | Movement Disorders | Mogelijke werkzaamheid van donepezil bij het syndroom van Tourette |
| 16045972 | 2005 | Preklinisch (muis) | Pharmacology, Biochemistry and Behavior | Effecten van donepezil, nicotine en haloperidol op het centrale serotonerge systeem; relevant voor Tourette |
| 14643839 | 2003 | Preklinisch (muis) | Pharmacology, Biochemistry and Behavior | Donepezil vermindert de DOI-geïnduceerde “head twitch”-respons |
Informatie over de Nederlandse markt
| RVG-nummer | Productnaam | Toedieningsvorm | Goedgekeurde indicatie |
|---|---|---|---|
| RVG 117888 | Donepezil HCl Aurobindo 5 mg, filmomhulde tabletten | Niet vermeld | Niet vermeld (vergunning doorgehaald) |
Deze vergunning bij het CBG-MEB is doorgehaald. Er is dus geen geldige vergunning in de samengestelde gegevens. Of andere donepezilproducten in Nederland actief op de markt zijn, moet bij het CBG-MEB of in het Farmacotherapeutisch Kompas worden gecontroleerd.
Veiligheidsoverwegingen
- Contra-indicaties en aandoeningen waarbij voorzichtigheid geboden is (afkomstig uit de kennisgrafiek, niet uit de SmPC-tekst): epilepsie, astma (waaronder intrinsiek en allergisch astma), blaashalsobstructie, actieve maagzweer, sikkelsinussyndroom (ook familiaal) en atrioventriculair blok.
- Geneesmiddelinteracties: er zijn in totaal 295 interacties bekend. Voorbeelden uit de samengestelde gegevens:
- Ernstig (Major): bupropion.
- Matig (Moderate): anticholinergica (atropine, hyoscyamine, glycopyrronium, clidinium, dicyclomine), H2-blokkers (famotidine, ranitidine, cimetidine), loperamide, metronidazol, dexamethason, dolasetron, picosulfaat en polyethyleenglycol.
- Licht (Minor): aprepitant, acetylsalicylzuur, lorcaserine, claritromycine.
- Specifiek signaal voor bewegingsstoornissen: een systematische review uit 2025 (PMID 40224553) en meldingen over onder meer het Pisa-syndroom en kaaktremor wijzen erop dat donepezil zelf extrapiramidale symptomen kan veroorzaken of verergeren.
De officiële waarschuwingen en contra-indicaties uit de SmPC zijn niet in de beschikbare gegevens opgenomen; raadpleeg de SmPC en de bijsluiter (PIL) voor volledige veiligheidsinformatie.
Overzicht van de overige voorspellingen
| Voorspelde indicatie | Score | Bewijsniveau | Opmerking |
|---|---|---|---|
| Psychogene bewegingsstoornissen | 99,23% | L5 | Alleen voorspelling; geen studies of literatuur; speculatieve link |
| Primaire orthostatische tremor | 99,17% | L5 | Alleen voorspelling; geen duidelijke mechanistische onderbouwing |
| Extrapiramidale bewegingsziekten | 99,16% | L3 | Gemengd bewijs; systematische review wijst op veiligheidssignaal; één studie bij tardieve bewegingsstoornissen suggereert voordeel |
| Benigne rilaanvallen (shuddering attacks) | 99,16% | L5 | Alleen voorspelling; goedaardig, zelflimiterend; ongunstige risico-batenverhouding |
| Tremor-nystagmus-duodenumulcussyndroom | 99,15% | L5 | Alleen voorspelling; cholinerge verhoging van maagzuursecretie is een veiligheidsrisico |
| Benigne paroxismale tonische opwaartse blik met ataxie | 99,12% | L5 | Alleen voorspelling; geen aangetoonde link |
| Linguaal-faciaal-buccale dyskinesie | 99,02% | L3 | Cochrane-reviews over cholinerge middelen bij tardieve dyskinesie zijn het meest relevant, maar de conclusies zijn niet geverifieerd; overige literatuur grotendeels indirect |
Conclusie en vervolgstappen
Beslissing: Hold (onderzoeksvraag)
Onderbouwing:
- De voorspelling voor chronische tic-stoornis wordt ondersteund door biologische plausibiliteit, preklinisch muizenwerk en kleine klinische rapporten, maar er zijn geen geregistreerde klinische studies en geen gerandomiseerde gecontroleerde onderzoeken. Daarnaast is de Nederlandse vergunning doorgehaald en ontbreken de officiële veiligheidsgegevens (SmPC), zodat de veiligheidsscreening nog niet kan plaatsvinden.
Hiervoor is nodig:
- De SmPC-waarschuwingen en -contra-indicaties van het CBG-MEB verzamelen en beoordelen (momenteel een blokkerend datagat).
- Gedetailleerde gegevens over het werkingsmechanisme aanvullen (bijvoorbeeld uit DrugBank).
- De opzet en resultaten van de pediatrische studie (PMID 18343255) en de kleine casusreeksen kritisch beoordelen.
- Een gerandomiseerde, gecontroleerde studie overwegen bij tic-stoornissen, met aandacht voor het risico op extrapiramidale bijwerkingen en de grote hoeveelheid geneesmiddelinteracties.
- De actuele marktstatus van donepezil in Nederland (andere producten dan RVG 117888) controleren.
Disclaimer
Deze inhoud is uitsluitend bedoeld voor onderzoeksdoeleinden en vormt geen medisch advies. Klinische validatie is vereist vóór elke klinische toepassing.